माझं मूल हुशार आहे, पण…

माझं मूल हुशार आहे, पण…

“माझं मूल खूप हुशार आहे… पण त्याचं अभ्यासात लक्षच लागत नाही!” ही वाक्यं आत्तापर्यंत अनेक पालकांच्या तोंडून मी नेहमीच ऐकत आले आहे. “माझं मूल एकदा ठरवलं ना, तर खूप छान अभ्यास करू शकतं. त्याला सगळं पटकन समजतं. पण अभ्यासाला बसलं की पाच मिनिटांत त्याचं लक्ष दुसरीकडे जातं. कधी मोबाईल, कधी खेळ, कधी मित्र… आम्ही नेमकं काय करावं?”

हा प्रश्न फक्त अनेक पालकांचा आहे. पण इथे एक महत्त्वाचा प्रश्न आपण स्वतःला विचारायला हवा— मुलं खरंच लक्ष देत नाहीत, की आपण त्यांचं लक्ष कशामुळे विचलित होतंय हे समजून घेत नाही?

नमस्कार, मी जया सकपाळ Versatile Educaare System ची Abacus Program Director, Versatile Brain Booster या कम्युनिटीची फॉउंडर आणि मला १००० शिक्षकांना अॅबॅकसची ट्रेनिंग देऊन १,००,००० विद्यार्थ्यांच्या मेंदू विकासात व आयुष्यात योगदान करायचे आहे.

तर या ब्लॉगमध्ये मुल हुशार असूनही लक्ष का लागत नाही? आणि त्यासाठी काय करायला हव ते जाणून घेणार आहोत त्यासाठी हा ब्लॉग शेवट पर्यंत नक्की वाचा.

१. हुशारी आणि एकाग्रता – दोन्ही एकच गोष्ट नाही!

एखादं मूल हुशार असणं आणि त्याची एकाग्रता चांगली असणं या दोन वेगवेगळ्या गोष्टी आहेत. काही मुलांना नवीन संकल्पना लगेच समजतात, प्रश्नांची उत्तरे पटकन सुचतात, त्यांची स्मरणशक्ती चांगली असते आणि त्यांच्यात भरपूर creativity असते. पण एखाद्या गोष्टीवर काही काळ शांतपणे लक्ष केंद्रित करून ती पूर्ण करण्याची सवय मात्र त्यांच्यात विकसित झालेली नसते. म्हणूनच “हुशार आहे, मग लक्ष का लागत नाही?” हा विरोधाभास नसून, मुलाच्या विकासातील एक महत्त्वाचा टप्पा आहे. एकाग्रता ही जन्मतः मिळालेली गोष्ट नसून ती हळूहळू विकसित करता येणारी कौशल्य आहे.

२. आजचं जग आणि मुलांचं बदलतं लक्ष

आजची मुलं अशा जगात वाढत आहेत की जिथे प्रत्येक गोष्ट काही सेकंदांत बदलते. मोबाईलवर एक Video संपण्याआधी दुसरा Video तयार असतो. गेममध्ये सतत नवीन Levels असतात. सोशल मीडिया आणि डिजिटल माध्यमांमध्ये सतत नवीन Content समोर येत असतो. या सतत बदलणाऱ्या उत्तेजनांच्या वातावरणामुळे शांतपणे एका गोष्टीवर लक्ष केंद्रित करणं मुलांना अधिक आव्हानात्मक वाटू शकतं. म्हणूनच पुस्तक उघडून ३० मिनिटं एकाच धड्यावर लक्ष देणं आणि काही सेकंदांच्या Digital Content च्या सवयीची तुलना केली, तर फरक जाणवणं स्वाभाविक आहे. याचा अर्थ मोबाईल म्हणजेच समस्या, असा सरळ निष्कर्ष काढण्यापेक्षा मुलांच्या संपूर्ण दिनचर्येकडे पाहणं गरजेचं आहे.

३. मुलाचं लक्ष का विचलित होतंय?

प्रत्येक मुलामागचं कारण वेगळं असू शकतं. काही मुलांना अभ्यास खूप कठीण वाटत असतो. काहींना तो कंटाळवाणा वाटतो. काही मुलांना सततच्या सूचना किंवा अपेक्षांमुळे अभ्यासाशी नकारात्मक भावना जोडल्या जातात. कधी झोप पूर्ण झालेली नसते. कधी खेळण्यासाठी वेळ मिळालेला नसतो. कधी मनात काही चिंता असते. तर कधी मुलाला विषय समजलेला नसतो आणि त्यामुळे त्याला त्या कामापासून दूर पळावंसं वाटतं. म्हणून मुलाला लगेच “तुझं लक्षच नसतं” असं Label करण्यापेक्षा, “तुझं लक्ष कुठे आणि का जातंय?” हा प्रश्न विचारणं अधिक महत्त्वाचं आहे.

४. मुलाला दोष देण्याआधी त्याचं मन समजून घ्या

मुलं अभ्यास करत नसतील तर आपण अनेकदा त्यांना आळशी, निष्काळजी किंवा हट्टी समजतो. पण कदाचित त्या मुलाला फक्त थोडी मदत हवी असते. कदाचित त्याला एखादा Topic समजलेला नसतो. कदाचित त्याला “मला हे जमत नाही” अशी भीती वाटत असते. कदाचित तो सततच्या अपेक्षांमुळे थकलेला असतो. किंवा कदाचित त्याला फक्त एवढंच हवं असतं— “कोणी तरी माझं म्हणणं शांतपणे ऐकावं.” म्हणून पालक म्हणून आपली पहिली भूमिका Judge करण्याची नसून Understand करण्याची असली पाहिजे.

५. एकाग्रता वाढवण्यासाठी पालक काय करू शकतात?

१. छोट्या वेळेपासून सुरुवात करा - मुलाला तासन्‌तास अभ्यासाला बसवण्यापेक्षा छोट्या अभ्यास सत्रांपासून सुरुवात करा. छोटा Focus → छोटं यश → वाढता आत्मविश्वास → वाढती एकाग्रता हा प्रवास अधिक परिणामकारक ठरतो.

२. अभ्यासासाठी योग्य वातावरण तयार करा - अभ्यासाच्या वेळी मोबाईल, TV किंवा सततचे आवाज यांसारखे विचलित करणारे घटक शक्य तितके कमी करा. मुलाला शांत आणि व्यवस्थित जागा द्या.

३. अभ्यासाला Interesting बनवा - फक्त पुस्तक वाचण्यापेक्षा प्रश्न विचारा, उदाहरणं द्या, चित्रं वापरा, मुलाला स्वतः समजावून सांगायला सांगा. जे शिकणं मजेदार होतं, त्याकडे लक्ष देणं मुलांना अधिक सहज वाटतं.

४. मुलाला मध्येच थोडा Break द्या - मुलाने सतत बसून अभ्यास केला पाहिजे, असं नाही. अभ्यासाच्या मध्ये छोटा Break, थोडी हालचाल, पाणी पिणं किंवा काही मिनिटांचा खेळ मुलाला पुन्हा Focus करण्यास मदत करू शकतो.

५. प्रयत्नाचं कौतुक करा - “तुला किती Marks मिळाले?” एवढंच विचारण्यापेक्षा, “आज तू कालपेक्षा जास्त वेळ Concentrate केलंस!” असं कौतुक करा. कारण मुलाला फक्त Result नव्हे, तर Effort ची किंमत समजणंही गरजेचं आहे.

६. फक्त अभ्यास नाही… खेळ आणि छंदही महत्त्वाचे

एकाग्रता वाढवायची असेल तर मुलाला सतत पुस्तकासमोर बसवणं हा एकमेव मार्ग नाही. खेळ, Drawing, Music, Puzzles, Reading, Building Activities, Outdoor Activities अशा विविध गोष्टींमधून मुलांची निरीक्षणशक्ती, संयम, समस्या सोडवण्याची क्षमता आणि लक्ष केंद्रित करण्याची सवय विकसित होऊ शकते. म्हणूनच “खेळायला वेळ नाही, आधी अभ्यास!” असं प्रत्येक वेळी म्हणण्याऐवजी मुलाच्या दिवसात अभ्यासासोबत खेळ, विश्रांती आणि आवडीच्या गोष्टींसाठीही जागा असणं महत्त्वाचं आहे.

७. तुलना नको… प्रत्येक मुलाचा वेग वेगळा असतो!

“पहा, तुझी मैत्रीण किती वेळ अभ्यास करते!” “तुझ्या भावाला तर एकदा सांगितलं की लक्षात राहतं!” “तुला एवढंसुद्धा का जमत नाही?” अशा वाक्यांनी मुलाचं लक्ष वाढत नाही. उलट त्याच्या मनात “मी इतरांपेक्षा कमी आहे” अशी भावना निर्माण होऊ शकते. प्रत्येक मुलाची शिकण्याची पद्धत, गती, आवड आणि क्षमता वेगळी असते. म्हणून तुलना दुसऱ्या मुलाशी न करता— कालच्या मुलाशी आजच्या मुलाची करा. कालपेक्षा आज थोडी सुधारणा झाली का? हीच खरी प्रगती!

जेव्हा आपलं मूल अभ्यासात लक्ष देत नाही, तेव्हा आपण लगेच विचारतो— “याचं लक्ष का लागत नाही?” पण कदाचित आपला प्रश्न असा असायला हवा— “माझ्या मुलाचं लक्ष कशामुळे विचलित होतंय आणि त्याला Focus करण्यासाठी माझी काय मदत होऊ शकते?” हा छोटासा बदल आपल्या दृष्टिकोनात झाला, तर मुलाकडे पाहण्याचा संपूर्ण दृष्टिकोन बदलू शकतो. कारण प्रत्येक मूल हुशार असतं. प्रत्येक मुलात काहीतरी वेगळं करण्याची क्षमता असते. गरज असते ती फक्त त्या क्षमतेला योग्य दिशा, योग्य वातावरण आणि सातत्यपूर्ण सराव देण्याची.

तर तुम्हाला हा ब्लॉग कसा वाटला हे आम्हाला कमेंट करून नक्की सांगा. जर तुम्हाला काही प्रश्न असतील तर jaya.sakpal8@gmail.com यावर mail करून विचारू शकता. किंवा मला खाली दिलेल्या क्रमांकावर संपर्क साधू शकता आणि मेंदू विकासासंदर्भात अधिक माहितीसाठी Brain Booster या व्हॉट्स ॲप ग्रुपला जॉईन करा.

धन्यवाद!!

जया सकपाळ

संपर्क : 8652381880